Program Family

W jaki sposób psychologia postrzega rodzinę?

W psychologii opisuje się rodzinę głównie przez pryzmat stosunków interpersonalnych, podkreślając wzajemne oddziaływania członków rodziny. Rodzina jest ujmowana jako system powiązanych ze sobą jednostek tworzących spójną całość. Oddziaływania członków rodziny nie są jednostronne, a zmiany w procesie rozwoju indywidualnego każdej osoby tworzącej system rodzinny traktuje się jako rezultat relacji interpersonalnych.

Ten aspekt podejmowany jest przede wszystkim w psychologii rozwoju człowieka, która ujmuje rodzinę jako środowisko rozwojowe. Rodzina jest prymarnym, czyli podstawowym kontekstem rozwojowym. Procesy rozwojowe członków rodziny dokonują się za pomocą bezpośrednich interakcji. Jest to podstawowa różnica między rodziną a innymi środowiskami
rozwojowymi, takimi jak pozarodzinne instytucje wychowawcze (przedszkole, szkoła), środowisko pracy i inne grupy społeczne, których oddziaływanie nie bazuje na tak bliskich kontaktach. Rodzina - niezależnie od jej charakteru formalnoprawnego - jest dla jednostki pierwszym i najważniejszym środowiskiem społecznym.

To rodzice są pierwszymi opiekunami zaspokajającymi potrzeby biologiczne, psychiczne i społeczne dziecka, i pierwszymi wychowawcami przygotowującymi je do samodzielnego życia w społeczeństwie. Dziecko rodzi się jako jednostka zależna od opieki dorosłych. Poczucie bezpieczeństwa małego dziecka wiąże się ściśle z poczuciem uzależnienia od dorosłych. Rodzina, jako środowisko naturalne, najpełniej potrafi zagwarantować potrzebne warunki, stworzyć optymalny kontekst rozwojowy.

Jakie są przyczyny ADHD?
Na podstawie wyników licznych badań można stwierdzić, że ADHD jest zaburzeniem, które występuje rodzinnie i ma charakter dziedziczny. Przyczyny genetyczne stanowią zatem istotny czynnik ryzyka jego rozwoju. Dodatkowe znaczenie etiologiczne mają czynniki środowiskowe, lecz raczej w interakcji z czynnikami genetycznymi, niż jako główne przyczyny (tylko sporadycznie mają one dominujący charakter).

Ryzyko wystąpienia ADHD u krewnych pierwszego stopnia pacjenta z rozpoznanym zaburzeniem jest około 4–10 razy większe niż w populacji ogólnej i wynosi 20–50%. Wyniki badań genetycznych obejmujących dzieci cierpiące na ADHD wskazują na wiele genów, które najprawdopodobniej mają znaczenie w etiologii tego zaburzenia; dotyczy to między innymi zmienności w obrębie genów receptorów dla dopaminy (DRD4 i DRD5), genu transportera dopaminy (DAT1), genu β-hydroksylazy dopaminy (DBH), transportera serotoniny (5-HTT), receptora serotoninergicznego (HTR1B) i białka SNAP 25. Rezultaty najnowszych badań dotyczących dorosłych z ADHD są podobne.

Wśród czynników środowiskowych związanych z rozwojem ADHD wymienia się czynniki prenatalne, na przykład ekspozycja w czasie ciąży na alkohol, nikotynę, substancje psychoaktywne, wysokie ciśnienie krwi i stres matki oraz poród przedwczesny i mała urodzeniowa masa ciała.

Jak wykrywać depresję poporodową?
Bardzo istotne jest wspieranie kobiety w okresie poporodowym, z empatycznym zwracaniem uwagi na zgłaszane przez nią skargi. Część ówczesnych trudności mija samoistnie, jak w przypadku smutku poporodowego, jednak czasem się utrzymują i/lub ulegają nasileniu. Wiarygodnym badaniem ułatwiającym wykrycie depresji poporodowej jest Edynburska Skala Depresji Poporodowej. Test ten składa się z dziesięciu krótkich pytań, na które kobieta odpowiada samodzielnie. Wypełnienie testu jest proste i zajmuje około 5 minut. Uzyskanie punktacji granicznej (12–13 pkt na 30 możliwych) lub wyższej wskazuje na prawdopodobieństwo depresji. Wówczas wskazane jest bardziej szczegółowe badanie przez psychologa lub psychiatrę. Zwykle zalecane jest również badanie ginekologiczne i ogólnomedyczne.

Jakie są metody leczenia?
Brak odpowiedniego leczenia stwarza ryzyko rozwoju ciężkiej depresji, mogącej w skrajnych przypadkach skutkować samobójstwem. Co prawda do samobójstw dochodzi stosunkowo rzadko, ale jednocześnie stanowią one jedną z wiodących przyczyn zgonów wśród młodych matek.

Leczenie łagodnych przypadków depresji poporodowej polega na zastosowaniu psychoterapii, psychoedukacji i wsparcia psychologicznego, w przypadkach bardziej nasilonych stanów stosuje się dodatkowo leki przeciwdepresyjne. Większość z tych farmaceutyków można bezpiecznie stosować w okresie karmienia piersią, ale ostateczną decyzję w tym zakresie (co do wyboru leku i kontynuacji laktacji) należy omówić z prowadzącym lekarzem psychiatrą. Najcięższe (na szczęście rzadkie) przypadki depresji poporodowej wymagają leczenia w szpitalu.

Jakie są czynniki ryzyka depresji poporodowej?

Przyczyny depresji poporodowej są złożone i obejmują między innymi dane z wywiadu, gwałtowne zmiany stężeń hormonów i stresujące zmiany w sytuacji życiowej. Wśród czynników ryzyka wymienia się:

przebyte przez kobietę wcześniejsze epizody zaburzeń nastroju, zaburzeń lękowych lub snu,
wystąpienie powikłań ciąży i porodu,
wpływ niekorzystnych czynników psychospołecznych (stresujących wydarzeń w życiu, braku wsparcia ze strony otoczenia, konfliktów z partnerem, braku partnera, problemów zawodowych, złych relacji z własną matką itp.),
bardzo nasilony i przedłużający się smutek poporodowy lub poporodową hipomanię,
występowanie poporodowych zaburzeń nastroju w rodzinie,
niechcianą lub nieplanowaną ciąża,
poważne problemy zdrowotne dziecka tuż po porodzie,
wcześniejsze poronienia lub urodzenia martwych dzieci,
ciężki, długotrwały i/lub powikłany poród,
złe wspomnienia z sali porodowej związane z zachowaniem personelu, poczuciem uprzedmiotowienia, barku komunikacji i kontroli.

W jaki sposób kształtuje się proces rozwoju człowieka?

Proces kształtowania ról człowieka dorosłego (matki, ojca, żony, męża, pracownika) dokonuje się przede wszystkim w rodzinie. Sposób ich pełnienia uzależniony jest od treści doświadczeń jednostki zdobywanych w rodzinie pochodzenia oraz od wzorów prezentowanych przez rodziców. Rodzice,
jako główni modele, oddziałują na dziecko przede wszystkim przez aktualne zachowanie względem siebie i wobec dziecka. Jak to określa J. Grac, są teraźniejszymi nosicielami wzoru.

Wpływają również na potomstwo wzorami rekonstruowanymi ze swojego dzieciństwa i wieku dorastania. Identyfikowanie się z daną osobą, przejawiające się w dążeniu do posiadania cech i zachowań typowych dla osoby będącej wzorem oraz proces
modelowania w rodzinie wyjaśniają dziedziczenie społeczne cech reprezentowanych przez rodziców i charakterystycznych dla nich form aktywności.

W tym świetle rodzinę traktuje się jako środowisko kształtujące
osobowość dzieci i młodzieży. Z punktu widzenia zmian rozwojowych dzieci szczególnie niekorzystne wydaje się propagowanie przez zwolenników zachodnich wzorców funkcjonowania społeczno-rodzinnego modelu niezależności w rodzinie. Model ten charakteryzuje się osłabieniem roli wychowania rodzinnego i wzorców osobowych dorosłych, znacznym liberalizmem rodziców wobec dzieci, silnym kształtowaniem ich potrzeby autonomii oraz dystansem emocjonalnym w rodzinie. Nadrzędne wartości kultury indywidualistycznej - wolność, niezależność, indywidualizm, a także kultury kolektywistycznej - przynależność do grupy, konformizm - zdają się ograniczać rozwój jednostki
i rodziny.

W jaki sposób rodzice wpływają na swoje dzieci?

Wpływ rodziców, jako oddziaływania zamierzone i niezbędne do prawidłowego rozwoju psychicznego i społecznego dzieci, ma decydujące znaczenie ze względu na procesy formowania osobowości. W tym aspekcie podkreśla się rolę intencjonalnych działań wychowawczych rodziców, a rodzinę traktuje się jako podstawowe środowisko wychowawcze.

Ponadto zwraca się uwagę na nieintencjonalne oddziaływania rodziców poprzez procesy społecznego uczenia się - modelowania i identyfikacji . Najgłębsze i najtrwalsze efekty modelowania, rozumianego jako wykonywanie działań podobnych symbolicznie lub konkretnie do działań modela, uzyskuje się w stosunku do osób, u których zaobserwowano oznaki przywią­zania. Osobami, do których dziecko przywiązuje się najczęściej są rodzice.

Są oni głównymi modelami zachowań dziecka. Przyczyniają się również do podtrzymywania przyjętych przez dziecko wzorów zachowania. Obserwacja rodziców i bliski z nimi kontakt umożliwiają dziecku przyswajanie wzorów postępowania, zarówno pozytywnych, jak i negatywnych oraz konkretnych
zachowań.