Mindflow

वय झालंय आता... खरंच का??

परवा मला पर्वतीवर एक 60 वर्षांच्या आज्जी भेटल्या... मी आपली माझ्या व्यापाला कंटाळून जरा विरंगुळा म्हणून जाऊन बसले होते शून्यात बघत.. मी माझ्या विचारात इतकी गढून गेले होते की कोणीतरी माझं निरीक्षण करतंय याकडेही माझं लक्ष नव्हतं... अचानक आवाज आला... भरून आलाय ना चांगलंच.... आणि मी चमकून पाहिलं तर म्हणाल्या आभाळ गं.... मी स्मित हास्य देत हो ना म्हणून काढता पाय घ्यायच्या विचारात असतानाच म्हणाल्या... मी एकटीच असते पुण्यात... मुलगा सून परदेशात..... नातही तिकडेच...आमचा अवि जाऊन झाली 5 वर्ष.... न कळून कोण अवि असं विचारणार इतक्यात माझ्या चेहऱ्यावरचं प्रश्नचिन्ह त्यांना कळलं म्हणाल्या नवरा माझा.... तो गेल्यानंतर काही महिने काही सुधारतच नव्हतं सारखं वाटायचं आपला काय आता जगून उपयोग कोणासाठी जगायचं.... आमचं लव मॅरेज बरं का त्याकाळचे..... आयुष्य भरभरून जगलो आम्ही....म्हणायचा तो नेहमी मला मी आधी जाणार तुझ्या नंतर मला जगणं जमेल असं नाही वाटतं आणि मी म्हणायची कोणावाचून कोणच काहीही अडत नाही... आणि एक दिवस खरंच अचानक तो गेला मला एकटीला सोडून.... या वयात मी एकटी कशी राहणार हा विचार केला असेल का त्यानी असही मनात यायचं..
खूप दुःख झालं... त्रास झाला.... एकटेपणा आला.... कशातच रस वाटेना... मुलगा सून रोज फोन करून उमेद द्यायचा प्रयत्न करायचे पण मला सगळंच नकोस झालेलं... दिवस रात्र सगळं सगळं सारखंच वाटायचं.... जेव्हा खरी सोबतीची गरज असते तेव्हाच कसा सोडून गेला म्हणून रागही यायचा... पण एक दिवस मी दुपारी झोपले असताना अचानक असंच भरून आलं आणि धो धो पाऊस कोसळायला लागला... त्या आवाजाने मला खिडकीशी यायला भाग पाडलं... खिडकीतून कोसळणारा पाऊस पाहिला आणि एकदम मन वरंधा घाटात गेलं... आम्ही दोघे पहिल्यांदा पुण्याबाहेर फिरायला गेलेलो... घाटात बसरणारा पाऊस... वाहणारे धबधबे.... घाटातील मंदिर....त्याचा सहवास आणि चहा.... अचानक आतून काहीतरी जाणवलं आणि इतक्या वर्षांत मी पहिल्यांदाच माझ्या एकटीसाठी चहा करून घेतला... चहा घेत असताना मनात विचार सुरू झाले.... तु असताना जर मी अशी वागले असते तर कसानुसा झाला असतास तू.... तुला आवडलं असतं का तू नसताना जिवंतपणीच मी जगणं सोडून दिलेलं?..... तुझ्या माघारी हे असं कुढत बसणं?? नक्कीच नाही... आपण एकमेकांसाठी जगलो हे जरी खरं असलं तरी तू नाहीस म्हणून मी स्वतःला त्रास करून घेणं तुला नक्कीच आवडलं नसतं...आपण एकत्र जे जगलो ती एक सुंदर आठवण माझ्याबरोबर कायम आहे...आणि ती असणार आहे...मी असेपर्यंत.... इतके दिवस तू होतास माझी काळजी घ्यायला पण आता माझी मलाच ती घ्यायला हवी... मला आनंदी राहण्यासाठी प्रयत्न करायला हवेत...तू असताना कधी वयाचा विचार नाही केला तर तू नसल्याने तरी माझं वय वाढलं हे कसं काय... याची जाणीव झाली.... एक वेगळाच अनुभव होता तो... त्यादिवसानंतर हळू हळू माझ्यातले बदल मलाच जाणवायला लागले.... तो नसला तरी त्याच्या आठवणी तर आहेत असा विचार करायला सुरुवात केली...त्याच्या आठवणींना घेऊन मी स्वतःसाठी जगायला लागले... माझे छंद जोपासायला लागले.. हे असं तुमच्यासारख्या मुलांशी गप्पा मारून लहान व्हायला लागले.... माझ्या आवडीची भाजी करून खायला लागले.... स्वतःची काळजी घ्यायला लागले.... तेवढ्यात जोरदार पाऊस आला आणि आजींना बोलणं थांबवून निघावं लागलं... जाता जाता तुझ्या वयात एखाद वेळी पावसात भिजल्यानं काही होत नाही हे सांगायला त्या विसरल्या नाहीत...
तसं पाहिलं तर त्यांचं आणि माझं वय यात कित्ती अंतर होतं.... कुठे मी ३०-३२ व्या वर्षी छोट्या छोट्या गोष्टी मनाला लावून बसलेय आणि कुठे ती आजी 60 व्या वर्षी पण ३० असल्यासारखी जगतेय....
Age is just a number.... असं आपण खुप वेळा ऐकतो, बोलतो,सांगतो, वाचतो पण ते कृतीत आणायची वेळ आली की आपण त्या गावचेच नसतो... बापरे आता कुठे रंग खेळायचा मोठे झालो आपण.... हे काय वय आहे का आपलं आता गाड्या घेऊन फिरायचं... 27 क्रॉस केलं म्हणजे आता तुला arrange marraige च करावं लागणार, प्रेमात पडायचं वय गेलं... आता कुठे जीन्स आणि shorts घालून फिरून 45+ आहे मी बरं दिसेल का ते? आता कुठे स्केचिंग करत बसू.. तरुण असताना करायचो पण वेळ नव्हता आता वेळ आहे पण.. लहान मुलांसारखे काय भांडता अरे.. बाप झालास ना.. या रंगाची साडी मला या वयात शोभून दिसेल का? आता काय माझं वय राहिलंय का असल्या गोष्टी करायचं.....
असे अनेक प्रसंग आपण बघतो, ऐकतो, अनुभवतो...पण खरंच नीट विचार केला तर वयावर आपला आनंद कसा काय अवलंबून असू शकतो... एका ठराविक वयात ठराविक गोष्टी करायच्या हे नियम आपल्याच आनंदाच्या मध्ये येत असतील तर त्यांनी आयुष्याला सुसूत्रता तरी कशी येणार... फक्त आता आपण मोठे झालो किंवा आपलं वय राहिलं नाही म्हणून आपण आपल्या मनाला सुखवणाऱ्या गोष्टी का करायच्या नाहीत... आपली strength बघून आपल्याला जमणाऱ्या झेपणाऱ्या आणि आनंद देणाऱ्या गोष्टी आपण नक्कीच करायला हव्यात... कारण खरी भीती आपल्याला या वाढलेल्या वयापेक्षा या वयात हे केलं तर लोक काय म्हणतील याची जास्त असते... समाजनियमांनुसार 27 वय झालं की लग्न व्हायला हवं... 45/50 नंतर आवडी निवडी जपणं कमी व्हायला हवं, 60 नंतर फार साहसी काही करूच नये, मुलं झाली की भावाबहिणीशी भांडू नये.. वय वाढायला लागलं की हळू हळू सगळ्यातून मन काढून घ्यावं... आणि असं नाही झालं तर आपण खूप काही वेगळं करतोय असं वाटतं.... लोक लगेच बोलायला सुरुवात करतात पण आपलं वय वाढलं आहे किंवा आपण आता मोठ्यांसारखं वागायला हवं हे आपल्याला सांगणारे किती वेळा आपल्या जागी येऊन आपली परिस्थिती पाहतात... आपल्या आयुष्यातला आनंद हा आपल्या हातात आहे आपल्या वयावर नाही... त्यामुळे यापुढे कोणी म्हणलं या वयात हे.... तर त्यांना सांगा वय झालं असेल तुमचं... मी कायम लहानच राहणारे...

©
नेहा पेंडसे किल्लेदार
समुपदेशक, मानसशास्त्रज्ञ
MindFlow Mental Health Cares, Pune
MA in Clinical and Counselling Psychology (SPPU)
PG Diploma in Clinical and Counselling Psychology (SPPU)
094052 62066

आत्मतिरस्कार म्हणजे काय?

अनुष्का, वय वर्ष १८, नुकतीच ९० % मिळवून १२ वी झालेली, चांगल्या महाविद्यालयात प्रवेश घेऊन पुढचे शिक्षण नुकतंच सुरू झालं होतं. आता एवढे सगळं नीट असताना ती माझ्याकडे का आली हा प्रश्न तुम्हाला नक्कीच पडला असेल. तर ती माझ्याकडे आली होती Self Harm चं कारण घेऊन, Self Harm म्हणजे आपण खूप मानसिक त्रासात असताना, स्वतःला इजा करून घेणं... हातावर, पायावर किंवा शरीराच्या अशा अवयवांवर जिथे कोणाला सहज कळणार नाही, दिसणार नाही तिथे स्वतःला इजा होईल अशा वस्तूने इजा करून घेणे. जसं आपण खूप स्ट्रेस आला, overwhelming वाटलं, दुःखी वाटलं, की कोणाशीतरी बोलतो, लिहितो, painting, doodling करतो आणि त्यानंतर आपल्याला थोडं बरं वाटतं, हलकं वाटतं तसंच काहीसं Self Harm केल्यानंतर वाटतं. अनुष्काला कुठेतरी लक्षात आलं होतं की हे बंद व्हायला हवं पण ते तिचं तिला जमत नसल्याने तिने समुपदेशकाची मदत घेण्याचा ठरवलं.
Self Harm बरोबरच आत्महत्येचे विचार येतात, दिवसभर सुन्न वाटतं, दुःखी वाटतं, छोट्या छोट्या कामांनी दमायला होतं, उत्साह वाटत नाही, आता आयुष्यात काहीच उरलं नाहीये असं वाटतं, सगळं निरस वाटतं, एखादी आनंदी घटना घडत असली तरी काय उपयोग आहे याचा मी तर मरणारच आहे असं वाटतं होतं..... कंटाळवाण वाटतं, स्वतःबाबतचा दृष्टिकोन नकारात्मक झालेला होता, मी काहीच करू शकणार नाही आणि मला काहीच जमणार नाही, माझ्या आयुष्यात काहीच चांगलं घडणार नाही.. यासगळ्या गोष्टी सुद्धा होत्या.. पहिलं सेशन History taking असल्याने मी तिच्या लहानपणाबद्दल, शाळेबद्दल, घरच्यांबद्दल, मित्रमैत्रिणींबद्दल सुद्धा माहिती घेतली. सगळ्यात आधी आत्महत्या हा कोणत्याच त्रासावरचा उपाय नाही, हे समजावण्याचा प्रयत्न केला.
सगळं बोलून झाल्यावर या सगळ्याची करणं तिच्या लहानपणात आहेत असं लक्षात आलं.. तिला शाळेत असताना तिच्या मित्रमैत्रिणींनी जवळपास 2 वर्ष तिला Bully केलं होतं, लहानपणापासून आईवडिलांकडून लहानसहान गोष्टीवर criticize केलं गेलं होतं, प्रत्येक वेळी तू हे करू नको, ते करू नकोस हे सांगितलं गेलं होतं.... आणि त्याचा परिणाम तिच्या आत्मविश्वासावर झाला होता... आपण कितीही काहीही केलं तरी ते क्षुल्लकच आहे आणि कोणीही करू शकतं पण तेच जर इतर कोणी ते केले तर ते चांगलं आहे, आपल्याला चिडवलं गेलं म्हणजे आपणच मूर्ख होतो किंवा घरचे म्हणतायत म्हणजे आपल्याला खरंच काही कळत नाही, थोडक्यात चुका सगळ्या माझ्याच आणि चांगल्याच श्रेय नेहमी दुसऱ्याचं... असा काहीसा विचार तिच्या मनात घर करून बसला होता. चांगल्या गोष्टी मी deserve करतच नाही हा विचार तिच्या मनातून जात नव्हता... प्रत्येक वेळी bullying किंवा criticisms बद्दल बोललो की माझ्यातच दोष आहे आणि म्हणून हे झालं... प्रत्येक गोष्टीत माझ्यात काय कमी आहे हा विचार यायचा. जेव्हा आपण स्वतःच स्वतःला कोठडीत बंद करून घेतो तेव्हा तिथून बाहेर पडणं हे सगळ्यात जास्त अवघड असतं, दुसऱ्याने बंद केलं तर आपण बाहेर पडायची धडपड करतो पण जेव्हा दुसऱ्याने बंद केल्यावर आपल्याला त्या कोठडीची सवय होते तेव्हा मदत जरी मिळाली तरी आपण बाहेर पडून गुन्हा करतोय की काय असं वाटतं. असंच अनुष्काचं झालं होतं.
खूप सेशन्स आम्ही बोलत गेलो. बरोबरीनेच आम्ही Psychiatrist ची मदत सुद्धा घेतली होती. स्वतःबाबत विचार करायला भाग पाडणाऱ्या प्रश्नांवर चर्चा, Affirmations, Positive Self Talk, अजून कोणत्या प्रकारे हे दुःख, ताण, निरस वाटणं हाताळता येईल याचं प्रशिक्षण, त्याच्याशी संबंधित worksheets, होमवर्क आणि गोळ्यांच्या मदतीने हळू हळू ती स्वतःला प्रश्न विचारण्याचा प्रयत्न करू लागली, माझी चूक आहे समजा पण त्यांची सुद्धा आहे का? तिला या सगळ्या परिस्थिती बद्दल पूर्वी जे फक्त दुःखी वाटायचं त्याचा थोडा फार राग यायला लागला. त्याच बरोबरीने स्वतःचा पण राग यायला लागला. तो राग हाताळण्यासाठी आमची काही सेशन्स गेली आणि इथेच तिची या परिस्थितीतून बाहेर पडायला सुरुवात झाली... या प्रत्येक वेळी तिच्याशी आत्महत्या आणि Self Harm बाबत तिचे विचार जाणून घेऊन योग्य मार्गदर्शन करण्यात आले. इतरांबाबत जसा ती जसा compassionately विचार करते अगदी तसाच स्वतः बद्दल करता आला नाही तरी स्वतः बाबत इतकं कठोर होण्याची गरज आहे का? हा प्रश्न विचारण्याचा ती प्रयत्न करू लागली. आता अनुष्का छोट्या छोट्या गोष्टींचा ताण न घेता, इतरांबरोबरच, स्वतःवर विश्वास ठेवायचा प्रयत्न करू लागली, स्वतःचा विचार करायचा प्रयत्न करते आहे. Self Harm चे विचार तिला manage करता येऊ लागले. आत्महत्येचे विचार सुद्धा बऱ्याच प्रमाणात कमी झाले. स्वतःवर प्रेम करण्याचा टप्पा गाठायला तिला अजून बराच वेळ लागेल किंवा ते कधी होईल, होईल का नाही हे आपल्याला निश्चित सांगता येणार नाही पण त्यादिशेने पाहिलं पाऊल तिने उचललं आहे. आता मध्ये जरी ती थांबली तरी तो तिचा निर्णय असेल, परिस्थिती किंवा माणसांनी लादलेला नसेल.
अनुष्का स्वतःच्या बाबतीत जे वागत होती ते वागणं तिच्या आत्मतिरस्कारातून तयार होत होतं. स्वतःला कमी लेखणे, स्वतःबाबत नकारात्मक दृष्टिकोन असणे, सतत स्वतःला दोषी ठरवणे, आत्मविश्वासाचा अभाव असणे, अकार्यक्षमता जाणवणे... ही आत्मतिरस्काराची काही प्रमुख लक्षणे आहेत. यातून बाहेर पडणं हे अवघड असलं तरी अशक्य नक्कीच नाही. तुमच्या आजूबाजूला कोणी असं वागत असेल तर त्याला समजून घ्या, मदत करा... एखादी गोष्ट त्यांना जमत नसेल तर ती जमत नाही जर सांगण्यापेक्षा कशी करायची हे सांगण्याचा प्रयत्न करा. तुम्ही या चक्रात अडकले असाल तर कोणाचीतरी मदत घ्या. मदतीसाठी हाक मारणं हीच तुमची स्वतःचा स्वतःकडे प्रवास करण्याची पहिली पायरी आहे.

©
नेहा पेंडसे किल्लेदार
समुपदेशक, मानसशास्त्रज्ञ
MindFlow Mental Health Cares, Pune
MA in Clinical and Counselling Psychology (SPPU)
PG Diploma in Clinical and Counselling Psychology (SPPU)
094052 62066