Marathi - Indian National Language

पुस्तक परीक्षण: 'हिंदी विरुद्ध भारत' - आपल्याच घरात परके होण्याची गोष्ट

आपण जेव्हा मुंबई-पुण्यासारख्या शहरांतील एखाद्या मोठ्या दुकानात जातो आणि तिथला विक्रेता आपल्याशी थेट हिंदीत बोलायला लागतो, तेव्हा आपल्या मनात एक सूक्ष्म पण बोचरी जाणीव तरळून जाते. बँकेत गेल्यावर मिळणारा अर्ज जेव्हा केवळ इंग्रजी आणि हिंदीत असतो, तेव्हा आपल्याला थोडं परके वाटतं. टीव्हीवरच्या जाहिरातीत मराठी कलाकार हिंदीत बोलून महाराष्ट्रातील उत्पादन विकत घेण्याचे आवाहन करतात, तेव्हा एक विचित्र विसंगती जाणवते. या आणि अशा अनेक रोजच्या अनुभवांमुळे आपल्या मनात जो एक दबलेला, अस्पष्ट संताप आणि अस्वस्थता असते, त्या अस्वस्थतेलाच 'हिंदी विरुद्ध भारत' हे पुस्तक एक नाव, एक चेहरा आणि एक बुलंद आवाज देते.

सुरुवातीला, पुस्तकाचे शीर्षकच वादग्रस्त आणि थोडे टोकाचे वाटू शकते. 'हिंदी' विरुद्ध 'भारत'? हे कसे शक्य आहे? हिंदी तर आपलीच भाषा आहे ना? पण लेखक आपल्याला पहिल्याच पानापासून या भ्रमातून बाहेर काढायला सुरुवात करतात आणि एका अशा प्रवासावर घेऊन जातात, जो डोळे उघडणारा, माहितीपूर्ण आणि अनेकदा अस्वस्थ करणारा आहे. हे पुस्तक म्हणजे केवळ भावनांचा कल्लोळ नाही, तर इतिहासाच्या भक्कम पायावर आणि पुराव्यांच्या विटांवर उभारलेली एक तर्कशुद्ध इमारत आहे.

पुस्तकाचा गाभा आणि मांडणी

लेखकाने पुस्तकाची विभागणी अत्यंत विचारपूर्वक केली आहे. पहिल्या काही अध्यायांमध्ये ते 'हिंदी' नावाच्या या भाषेची अक्षरशः कुंडलीच मांडतात. आज आपण जी 'सरकारी हिंदी' पाहतो, ती खुसरो किंवा कबीरांची नैसर्गिक 'हिंदवी' नाही, तर ती एक राजकीय आणि धार्मिक हेतूंनी, विशेषतः ब्रिटिश काळात आणि स्वातंत्र्यानंतर, जाणीवपूर्वक घडवलेली भाषा आहे, हे लेखक पुराव्यांसहित सिद्ध करतात. फोर्ट विल्यम कॉलेजमध्ये 'प्रेम सागर'च्या माध्यमातून कसा एका कृत्रिम, संस्कृतप्रचुर भाषेचा पाया घातला गेला, हे वाचताना आपण चकित होतो. इथपर्यंतचा प्रवास आपल्याला हे सांगतो की, ज्या हिंदीच्या नावावर आज राष्ट्रीय एकात्मतेचा डंका पिटला जातो, तिचा जन्मच मुळात विभाजनाच्या राजकारणातून झाला आहे.

पुस्तकाचा खरा जोर सुरू होतो तो स्वातंत्र्यानंतरच्या काळातील विश्लेषणात. संविधान सभेतील वादविवाद, 'राष्ट्रभाषे'चा मुद्दा कसा नाकारला गेला आणि 'राजभाषे'च्या नावाखाली हिंदीला चोरवाटेने कसा प्रवेश दिला गेला, याचे वर्णन वाचताना आपल्या देशाच्या निर्मात्यांनाही या प्रश्नाने किती भंडावून सोडले होते, हे लक्षात येते. 'त्रिभाषा सूत्राचा पराभव' हा अध्याय तर प्रत्येक अ-हिंदी भाषिकाच्या डोळ्यात अंजन घालणारा आहे. राष्ट्रीय एकात्मतेचे ओझे केवळ अ-हिंदी भाषिकांनीच उचलायचे आणि हिंदी पट्ट्याने मात्र संस्कृतच्या नावाखाली पळवाट काढून आपली जबाबदारी झटकून टाकायची, हा दुटप्पीपणा लेखक अत्यंत प्रभावीपणे समोर आणतात.

माझ्यासारख्या सामान्य वाचकासाठी, सर्वात जवळचा वाटणारा भाग म्हणजे 'बॉलिवूड, मीडिया आणि सॉफ्ट पॉवर' वरील अध्याय. आपल्या नकळत, आपल्या घरात, आपल्या मनावर हिंदीचा कसा आणि किती खोलवर परिणाम झाला आहे, याची जाणीव हा अध्याय करून देतो. हिंदी चित्रपट आणि मालिकांनी हिंदीला 'कूल' आणि 'मॉडर्न' कसे बनवले आणि आपल्याच मातृभाषेबद्दल आपल्या मनात कसा न्यूनगंड निर्माण केला, याची उदाहरणे वाचताना आपण स्वतःच्या आयुष्यातील प्रसंग आठवू लागतो. हे प्रकरण म्हणजे 'गोड विषा'ची खरी ओळख आहे.

पण लेखक केवळ सांस्कृतिक मुद्द्यांवर थांबत नाहीत. 'शिक्षण, रोजगार आणि प्रशासनातील भाषा' या अध्यायात ते या प्रश्नाला थेट पोटापाण्याच्या आणि समान संधीच्या प्रश्नाशी जोडतात. UPSC, बँकिंग आणि इतर राष्ट्रीय परीक्षांमध्ये हिंदी भाषिकांना मिळणारा नैसर्गिक फायदा आणि त्यामुळे मराठी किंवा इतर प्रादेशिक माध्यमातून शिकलेल्या मुलांवर होणारा अन्याय, हे अत्यंत सोप्या भाषेत पण दाहकपणे मांडले आहे. हा भाग वाचल्यावर, हा प्रश्न केवळ अस्मितेचा नाही, तर आपल्या मुलांच्या भविष्याचा आहे, हे प्रकर्षाने जाणवते.

पुस्तकातील सर्वात हृदयस्पर्शी आणि विचार करायला लावणारा अध्याय म्हणजे 'बोलीभाषांची हत्या'. हिंदीने केवळ दुसऱ्या भाषांवरच नाही, तर आपल्याच घरातल्या भोजपुरी, अवधी, राजस्थानी यांसारख्या भगिनी-भाषांना कसे गिळंकृत केले, हे वाचताना मन विषण्ण होते. जनगणनेच्या आकड्यांचा खेळ आणि 'हिंदीची महा-छत्री' ही संकल्पना आपल्याला हे दाखवून देते की, हा केवळ वर्चस्वाचा नाही, तर अस्तित्वाचाच संघर्ष आहे.

लेखनशैली आणि भाषा

या पुस्तकाचे सर्वात मोठे यश त्याच्या लेखनशैलीत आहे. इतका गंभीर आणि वादग्रस्त विषय असूनही, लेखकाने कुठेही विद्वत्तेचा किंवा संशोधनाचा बोजडपणा येऊ दिलेला नाही. भाषा अत्यंत ओघवती, सोपी आणि थेट वाचकाशी संवाद साधणारी आहे. 'थाळीचे भोजन', 'वटवृक्षाची छाया', 'दुधारी तलवार' यांसारख्या समर्पक उपमा आणि बोधकथांमुळे अत्यंत गुंतागुंतीचे मुद्देही सहज समजतात. पुस्तकाची मांडणी तर्कशुद्ध असल्यामुळे, प्रत्येक पुढचा अध्याय आधीच्या अध्यायावर नैसर्गिकरित्या बेतलेला वाटतो.

थोडेसे वेगळे मत

पुस्तक सर्वच पातळ्यांवर उत्कृष्ट असले, तरी एक वाचक म्हणून माझ्या मनात एक प्रश्न आला. महाराष्ट्रासारख्या राज्यात, जिथे हिंदीला विरोधही आहे आणि त्याच वेळी तिची प्रचंड स्वीकारार्हताही (acceptance) आहे, त्यामागच्या सामाजिक कारणांवर थोडे अधिक भाष्य करता आले असते. मुंबईसारख्या 'कॉस्मोपॉलिटन' शहरात, मराठी माणूस स्वतःच पुढाकार घेऊन हिंदी का बोलतो, या मानसिकतेचे विश्लेषण अधिक सखोल करता आले असते. अर्थात, हे एका पुस्तकात मांडणे शक्य नाही, पण ही एक विचाराची दिशा असू शकते.

समारोप आणि शिफारस

'हिंदी विरुद्ध भारत' हे पुस्तक म्हणजे केवळ एका भाषेच्या वर्चस्वाची कहाणी नाही, तर ते भारताच्या संघराज्यीय आत्म्यावर होत असलेल्या आघाताचे एक अभ्यासपूर्ण विश्लेषण आहे. हे पुस्तक आपल्याला एक आरसा दाखवते - ज्यात आपले, आपल्या समाजाचे आणि आपल्या देशाचे प्रतिबिंब दिसते. हे प्रतिबिंब पाहणे कदाचित सोपे नाही, ते आपल्याला अस्वस्थ करू शकते, पण ते पाहणे आवश्यक आहे.

हे पुस्तक केवळ भाषा अभ्यासकांनीच नाही, तर आपल्या भाषेवर, आपल्या संस्कृतीवर आणि आपल्या देशाच्या भविष्यावर प्रेम करणाऱ्या प्रत्येक सामान्य नागरिकाने, प्रत्येक पालकाने आणि प्रत्येक तरुणाने वाचायलाच हवे. हे पुस्तक वाचून झाल्यावर, आपण केवळ एक वाचक राहत नाही, तर आपल्या मातृभाषेचे एक जागरूक 'पहारेकरी' बनतो. आपल्या आजूबाजूला चाललेल्या भाषिक राजकारणाकडे पाहण्याची एक नवी, अधिक स्पष्ट दृष्टी आपल्याला मिळते.

थोडक्यात, 'हिंदी विरुद्ध भारत' हे केवळ एक पुस्तक नाही, तर ते एका दबलेल्या आवाजाला दिलेले व्यासपीठ आहे. ते एका मोठ्या आणि महत्त्वाच्या राष्ट्रीय चर्चेची सुरुवात आहे. आपण या चर्चेत सहभागी व्हायलाच हवे.

>>> एक मराठीप्रेमी भारतीय.

हे पुस्तक वाचण्यासाठी विनामूल्य उपलब्ध आहे.
दुवा: https://drive.google.com/file/d/1o8uuJRVdoqnphzNo8DRuhw37wDPZWlWv/view?usp=sharing

हे सत्य नीट डोळे उघडून पहा. #मराठी #तिसरीभाषानकोच #मराठीशिक्षण #मराठीबोलाचळवळ #हिंदीनकोच #हिंदीलादणेथांबवा #हिंदीलंपट #मराठीद्रोहीफडणवीस #मराठीद्वेष्टे #StopHindiImposition