Cowmandu

लोकल (स्थानीय) गाईको दूधको तुलनामा होल्स्टिन (Holstein) गाईको दूध बढी सेतो देखिनुको मुख्य कारण दूधमा हुने 'बिटा-क्यारोटिन' (Beta-carotene) नामक तत्वको मात्रा र फ्याट (चिल्लोपन) को मात्रामा फरक हुनु हो।यसका मुख्य कारणहरू यस प्रकार छन्:
१. बिटा-क्यारोटिन र फ्याटको मात्रा (Beta-carotene and Fat Content)लोकल गाईको दूध:
हाम्रो स्थानीय रैथाने गाईहरू (जस्तै: अछामी, लुलु, वा पहाडी गाई) र जर्सी गाईको दूधमा फ्याटको मात्रा बढी हुन्छ। गाईले हरियो घाँस खाँदा त्यसमा भएको पहेंलो पिग्मेन्ट अर्थात् 'बिटा-क्यारोटिन' दूधको फ्याटमा घुल्छ। लोकल गाईमा यो क्यारोटिनलाई सिधै भिटामिन 'ए' मा टुक्राउने क्षमता कम हुने भएकाले त्यो पहेंलोपन दूधमै रहन्छ, जसले गर्दा दूध हल्का पहेंलो देखिन्छ।
होल्स्टिन गाईको दूध: होल्स्टिन गाई (कालो र सेतो टाटा हुने गाई) ले धेरै परिमाणमा दूध दिन्छ। यसको दूधमा पानीको मात्रा बढी र फ्याट (Butterfat) को प्रतिशत रैथाने गाईको तुलनामा कम हुन्छ। फ्याट कम र बिटा-क्यारोटिन पातलो हुने भएकाले यसको दूध गाढा सेतो देखिन्छ।

२. प्रकाशको परावर्तन (Light Scattering)दूधमा मुख्यतया 'केसिन' (Casein) नामक प्रोटिन र साना फ्याटका कणहरू हुन्छन्। यी कणहरूमा प्रकाश परेर ठोक्किँदा सबै रङ्गहरू समान रूपमा फैलिन्छन् (Scattering हुन्छ), जसले गर्दा दूध प्राकृतिक रूपमै सेतो देखिन्छ।होल्स्टिन गाईको दूधमा पहेंलो बनाउने तत्व (क्यारोटिन) कम हुने भएकाले प्रकाश सोझै परावर्तन हुँदा दूध कपास जस्तै सेतो देखिन्छ।
३. आहारा र पालनपोषण (Diet and Feeding)लोकल गाईहरू प्रायः खुला चरनमा हिँड्ने र प्राकृतिक हरियो घाँस, वनस्पति धेरै खाने गर्छन्। हरियो घाँसमा बिटा-क्यारोटिन प्रचुर मात्रामा हुन्छ।व्यावसायिक रूपमा पालिने होल्स्टिन गाईहरूलाई उन्नत जातको दाना, साइलेज र सुक्खा पराल बढी दिइने हुनाले पनि तिनीहरूको दूधमा पहेंलोपन कम भई बढी सेतो देखिन्छ।थप जानकारीका लागि, भैंसीको दूधमा बिटा-क्यारोटिन पूर्ण रूपमा भिटामिन 'ए' मा परिणत हुने भएकाले भैंसीको दूध गाईको भन्दा अझ बढी सेतो हुन्छ।

पाउडर दूध (Milk Powder) ले साधारण तरल दूधलाई एकदमै "झमक्क सेतो" वा अस्वाभाविक रूपमा चम्किलो सेतो बनाउँदैन।
यसका मुख्य कारणहरू यस प्रकार छन्:

वास्तविक असर
बाक्लोपन बढ्छ: पाउडर दूध मिसाउँदा तरल दूधमा भएको पानीको मात्रा घट्छ र दूध गाढा वा बाक्लो हुन्छ।

क्रिम जस्तो रङ: पाउडर दूध मिसाएपछि दूधको रङ झन् गाढा, हल्का पहेंलो वा क्रिम (Creamy) रङको देखिन सक्छ, एकदमै चम्किलो सेतो होइन।

भ्रम र वास्तविकता
मिसावटको शंका: यदि कुनै दूध पाउडर मिसाउँदा अस्वाभाविक रूपमा एकदमै चम्किलो वा "झम सेटो" देखिन्छ भने, त्यसमा केमिकल वा 'डिटर्जेंट' जस्ता हानिकारक तत्व मिसाइएको हुन सक्छ।
प्राकृतिक रङ: शुद्ध दूध र पाउडर दूध दुवैमा हुने 'केसिन' (Casein) नामको प्रोटिन र फ्याटले गर्दा यसको रङ प्राकृतिक सेतो वा हल्का पहेंलो नै हुन्छ।