Lool Magazine

MAARAYNTA DAAQA (Rangeland Management)

Maamulidda dhul daaqsimaadka waa in la qorsheeyoo dhulka iyaadoo loo eegayoo sida ugu wanaagsan ee daaqa xoolha looga faaiidaysan-karo si loo kordhiyo wax soosaarka xoolaha loogana fakaro in laga gaashaanto cuno yari ku timaada xoolaha wakhtiyada abaaraha, Xili roobaadka ay hesho soomaliya waa uun laba wakhti oo kala ah GU’ oo ah bilaha sadexaad ilaaobnaad shaanad iyo Dayr oo dada sagaalad ilaa tobnad iyo biyaha laba wabi oo ka yimaada buurha itoobiya kuwaas oo mara koonfurta soomaliya.

Marka la joogo wadan sida soomaliya oo kale ah oo saxara xigeen xilika ah roobaadkuna aad ugu yaryahay, noloshiisa inta u badana ay ku tiirsantahay dhaqashada xoolaha waa iska caddahay in xoolhaaas aan nafac badan laga heleeayn ama aanay waxaba ka gooyanayna sayladdaha aduunka ee xoolaha lagu kalagato.
In kasta o ay leeyahay dhul daaqsimeed aad u balaadhan oo xooluhu si wanagsan ugu dhaqmi karaan hadana dhibaatooyinka haysta waxaa ka mid ah biyo yarida, nidaam maarayn la’aanta dhul cawseedka iyo qaabaka aan xoolaha u dhaqano oo ah raacato kaas oo qoayska xoola dhaqatada aanu lahayan qorshe horumarineed oo uu ku xisaabtami karo tusaale ahan in xooluhu iska tarmaan oo aad xerada uun u fidisid markii ay dhashaan ba waxaa imaanaysa in daaquna yaraado dhulkuna xaaluf qarka u fuulo.

Siyaaba loo maareeyo daaqa ama dhul daaqsimeedka waxaa ka mid ah in la sereeyo dooxoyinka ama la xirmaeeyo dooxoyinka biyo qabatinka leh sidoo kale kuwa aan biyo qabadka lahayna loo sameeyo biyo xireen aaan deeganka kale biyaha ka celinayan, seeraynta waxaa haboon in la sameeyo marka roobku da’o in la seero dooxada si cawsku uu u helo wakhti ku filan oo uu ku baxo marka cawsku is gaaro oo si fiican u baxona waa la fura seeraha taasi waxay maaryan u noqon in xooluhu helan dhul daaqsimeed la xirmeeyay oo geedo iyo deegaan daaqsimeed fiican leh oo ay ku sugi karaan xili roobaadka kale waxaana haboon in seerooyinka lagu bilaabo dhula magaalooyinka u dhow ama biyaha laga gaari karo si marka abaartu dhacdo xoola loo keeno meel ay biyaha ka gaari karaan daaqi loo xirmeeyayana ay ka helayaan tan labaad waa in aan xoolaha la isga dhaqan inay tayo ahaan bataan ee laga dhigo xoolo tiro ahaan yar manfac ahaana badan si deegaankuna uga nasto daaqa xad dhaafka ah, oo ay xooluhu sida joogtada ah ugu hayaan.
tan saddexaad waa in la ilaaliyo in la baabiyo kaymaha ama la jaro dhirta sidoo kale xili roobadka in lagu dadaloo in lagu shubo siidh dooxoyinka lana ilaaliyo caro guurka dooxoyinkaa iyo in daadaku sameeyaan boholo iyagoo baabi’inaya dooxooyinkii daaqu ka bixijiray ugu dameeyan in la xoojiyo ama la hirgaliyo siyaasad horumarineed oo ku aadan maarayanta daaqa, ka hortagga xaalufka iyo kobcinta waxsoosaarka.

GEEDKA CINJIRKA (Rubber tree)

Geedka cinjirka oo loo yaqaan Rubber tree deegaanada qaarna looga yaqaan falax-falaxa waa dhirta aan lahahayn qodaxda mana bixiyo caleen wawayn. nooca dhulka soomaalida ka baxa aaa uma dhaadheera deegaanada soamaalida badi wuu ka baxaa waa geed madow humbul ah waa geed caanood leh dheecan cad oo xabag oo kale ah, Marka uu qalalo waa sida geed quwaaxa oo kale ah. Laamihiisuna tabar badan malahan, geed cinjirkaan ama Falax-falaxa ahi waxaa la tuhunsan yahay in Masriyiintii h**e ay dadka ka dhinta meydkooda ay ku farsameyn jireen oo ku kaydin jireen , Culumada deegaanka qaarkeed waxay leeyihiin geedkaas waxaa laga keeni jiray Somaaliya.
Reer badiyaheenu waxay u isticmaalaan in ay xoolaha ku maraan marka ay waayaan dhirta kale sidoo kale waxa ay ku daaweeyaan cudurka cadhada, Riyaha oo marka ay abaarsadaan geedkan aad u cuna waxa ay kahelaan tabar badan waxaana la arka in ay ku tanaadeen oo baruur la dhaqaaiq waayaan.

Dabiici ahaan, dheecanka cinjirku wuxuu leeyahay awood, dhinac walba ayuu u jiitami karaa, biyihuna waxba uma dhimaan. Waxyaabaha ugu caansan ee laga sameeyo waxaa ka mid ah Taaryirda gawaarida, kabaha iyo waxyaabo kale oo muhiim ah.

20 milyan oo tan oo cinjirka dabiiciga ah ayaa sanad walba lasoo saaraa hadda. Waxaa laga dhaliyaa geedaha xanjada dhacaan ahaanta u bixiya kaddibna waa lasii farsameeyaa marka kiimikooyin lagu daro. Wax soo saarkan oo dad beeraley ah ay sameeyaan ayaa aad u yar marka loo eego baahida loo qabo, inta badan Dheecanka laga soo saaro geedka cinjirka dib ayaa loo farsameeyaa si looga sameeyo alaabo tiro badan oo kala duwan marka curiyha sulfarta lagu kululeeyo ay caanuhu noqdaan rabadh kadibna laga farsameeyo alaabooyin sida dharka, soo saarida cinjirada. taayirada (shaagaga), kabaha buudhka ah, daboolka matoorrada, tallaagadaha qabowga dhaliya, waraaqaha, rinjiyada, saabuunta, roogaga (carpets), buufimooyinka (biibiile), xadhkaha kala baxa ee carruurtu ku boodbooddo, abu-cumarada, salliyada dabbaasha, baaskiiladaha, galoofyada weelka lagu dhaqo, masaasadaha, qalabka bad quusayaasha, bashadaha dharka ( elastik), qalabka suuxinta, qasabadaha, irbadaha muditaanka, furarka dhalooyinka, maskaraatiga, daawooyinka lagu neefsado lagu qaato iyo kateetarada kaadida iwm,
Geedkan oo dalkeena aad uga baxa waxaa uu leeyahay faaidooyin intaas ka badan haddii la sii horumariyo.

Ugu danbayntii nala faafi qormooyinkaan oo nala gaarsii kuwa aysan gaarin macluum maadyadaan.

Faalladaada noo reeb | faafi.
Sawirada: loolmagazine

XUQUUQDA XOOLAHA IYO DIINTA ISLAAMKA

Alle wayne xumaan dhamaanteen ka hufnaaye aadanaha, xayawaanka, dhirta, iyo wax kasta oo jira wuxuu u abuurnay ujeedooyin gaar ah, waxa uuna kularay in uu dhammaantood kasimay xuquuq midkasta u gooniya oo uu midkasta lagaaryahay.
Waxuu alle kawada simay nolosha iyo quudka oo uu waynuhu midba gaarkii ugu qayday, midbaa dhirta cuna, mid baa hilibka cuna, kuwo labadaba cuna iyo kuwo siyaabo kale u nool.

In badan oo ina kamid ah way garan ogyihiin xuquuqda aadahana ha ahaato mid lagu leeyahay iyo mid uu isagu leeyahay sida xaq dawladdaada aad kuleedahay, mid caruurtaada iyo qoyskaagu kugu leeyihiin iyo mid aad adigu ku leedahay. Maqashay oo aragtay!.

Waligaa ma is waydiisay xoolu xuquuq ay leeyihiin mase laguu sheegay.?
Ugu horay xooluhu waxay kamid yihiin nibcooyinka alle aadanaha kugaladay oo alle kasiiyey quud ay cunaan ama cabaan, sidoo kale hu’ ay u isticmaalaan xirasho, huwasho, goglasho iyo gasasho.

Galaddaas eebe ina siiyey waxaa dheer xuquuq la saaray aadanaha oo ay waajibtay in lagu dhaqmo oo ay xooluhu helaan xuquuqdoodii iyo xurmadoodii waxaa kamid ah waxsiinta ama cuno siinta , waraabinta, dawaynta iyo xanaanaynta.

Qu’raanka iyo sunada waxaa kudhan aayado iyo axaadiis kawaramaysata, quraanka waxaa kujira suurado badan oo xoolo loogu magacdaray waxaa kamid ah ‘suuradda al-baqra, al-ancaam, al-naxal, al-namal, al-cankabuud iyo al-caadiyaat’. Taasi waxay natusin waynida iyo sharfid uu quraanku siinayo xoolaha dhamaantood.
Sidaa si lamid ah ayey sunnada iyo axaadiista nabi MUXAMMAD salaan iyo naxariisi dushiisa ha ahaatee u waynaynsaa xoolaha iyo nimcoolayda hadaan soo qaadano waxaa kamid.

1. Diinta islaamku waxay ina fartay in loo samo falo xoolaha oo aan la dhibaatayn waxaa kamid ah xadiis uu abuu hurayra ka wariyey nabiga scw oo uu leeyahay nabigaa yiri ‘’ maalin baa nin socoto ahi waxaa qabtay haraad daran, wuxuu helay ceel, wuu galay ceelkii wuuna kacabay, dabadeed wuusoo baxay mise ey hiraahiraya baa raqasta cunaya haraad dartii, markaas buu yiri ninkii ‘waxaa gaaray haraadkii – yacni haya- wixii igaaray oo kale ah, ninkii ceelkii buu kudagtay khufkiisii –kabihiisii- buu ugu shubay eygiina wuu cabbay markaas buu alle uga mahadnaqay sidaas buuna eebe ninkii ugu danbi dhaafay.’’ Waxay waydiiyeen nabi allow ma nimcooleydaan ajar ka helaynaa?, wuxuu yiri suubanuhu scw ‘’noole kasta oo beer qoyan leh ajar baa laga helin.’’

عن أبي هريرة رضي الله عنه أن النبي صلى الله عليه وسلم قال: بينما رجل بطريق اشتد عليه العطش فوجد بئراً فنزل فيها فشرب، ثم خرج فإذا كلب يلهث يأكل الثرى من العطش فقال الرجل: لقد بلغ هذا الكلب من العطش مثل الذي بلغ مني، فنزل البئر فملأ خفه ماء فسقى الكلب، فشكر الله له فغفر له.

2. Waxaa kale nabigu uu yiri ‘muslim majiro geed talaalay , ama beer beeray oo ay wax ka cuneen shambiro iyo bini aadam ama nimcooleyba illaa wuxuu ka helin sadaqo asaga usugnaatay.’’ Nabigu scw wuxuu inoo cadayn in waxkasta oo nacfi iyo waxtar ah oo xoolaha aad siiso ama ay kaa cunaan in ajar iyo sadaqo laga helayo.

3. Diintu waxay reebtay in lacaayo ama la karhado xoolaha Nabiga SCW waxaa laga warshay inuu yiri ‘’ha caayinina diiqa wuxuu idiin kiciyaa saaldee’’.

روى أبو داود وابن حيان عن زيد بن خالد الجهني عن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال: (لا تسبوا الديك فانه يوقظ للصلاة).

Caydu dhib afka laga gaysto oo lagu waxyeeleeyo noolayaasha diintu ma ogola wax fiicanna maahan.

4. Diintu waxay diiday in xoolaha inta lararo/rarto la istaajiyo ayagoo culays sida. Xadiis uu nabigu uu kawarinayo abuu hurayra wuxuu leeyahay nabigaa yiri ‘’ waxaan idiin ka digayaa in aad minbaro ama kuraas aad kadhigataan dhabarka xoolihiina, illaah wayne ayaa idiin sakhiray si aad ugu gaartaan meel kale oo aan ahayn meeshaad joogtaan oo aad ku gaari lahaydeen naf dhibbid daran, waxaa la idiin ka dhigay dhul aad kudul socotaan ee kuguta danihiina’’.

عن أبي هريرة رضي الله عنه قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (إياكم أن تتخذوا ظهور دوابكم منابر فإن الله تعالى إنما سخرها لكم لتبلغكن الى بلد لم تكونوا بالغيه إلا بشق الأنفس وجعل لكم الأرض فعليها فاقضوا

حاجاتكم). وفي مسند أحمد بن حنبل قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (لا تتخذوا ظهور دوابكم كراسي).

Sidoo kale diintu waxay diiday in xoolaha bilaash lagu laayo oo ciyaar ciyaar nafta looga jaro. Xadiis uu warinayo saxaabiga cabdullahi bin camar wuxuu yiri nabigu scw ‘qofkii dila shimbir iyo wax kasii wayn oo udila si xaqdaro ah waa lawaydiin qiyaamaha waxaa lagu yiri rasuulka scw muxuu yahay xaqeedu, wuxuu yiri xaqeeedu waa in aad gowracdid oo aad cunta oo aadan inta iska qasho oo madexeeda jarto aad iska tuurto oo aad dayacdo’’.

Waxaa xadiiska laga dhadhansan in ay fiicantahay inaad qasho neefka kugu filan oo laga haboonyahay neefka wax kasoo harayaan.

Sidaa silamid ah diintu waxay ina barin in meesha xun oo abaarta xoolaha laga kexeeyo oo lageeyo meel baad iyo sano leh.
Wuxuu yiri nabigu scw ‘markii aad kusafraysaan meel barwaaqo ah geela siiya xaqiisa, markii aad meel abaar ah maraysaanna u dadajiya socodka si uusan idiin dhibsan.’’

فقال صلى الله عليه وسلم: (إذا سافرتم في الخصب فأعطوا الإبل حقها وإذا سافرتم في الجدب فأسرعوا السير) رواه ابو داود.

5. Ugu danbayn Sida nabigeena suuban ina barayo diintu waxay kaloo ina farfartay in xoolaha marka ladilayo si wanaagsan loo dilo oo aan la silicdilyeyn, markii aan qalayno oo aan u muraadnana aan wanaajiyo gowraca, waxaa la ina faray inaa ku gowracno xoolaha middi af badan sidoo kale waxaa la inoo diiday inaan meel ay xooloha kale ka arkaan ku gowracno gowroco si loo ilaasho niyaddooda.

فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (أن الله كتب الإحسان على كل شيء فإذا قتلتم فأحسنوا القتلة وإذا ذبحتم فأحسنوا الذبح وليحد أحدكم شفرته وليُرح ذبيحته).