Collage Design Studio

สเปซ | ประสบการณ์ | ถิ่น ตอนที่ 04
หน้าต่าง: กรอบที่เราใช้มองโลก และกรอบที่โลกใช้มองเรากลับ

ชานเชื่อมบ้านกับดิน ลานคืนท้องฟ้าให้เมือง ระเบียงยกเราขึ้นไปมองโลกจากเหนือ แต่หน้าต่างทำสิ่งที่ต่างออกไปอย่างสิ้นเชิง มันไม่ได้พาเราออกไปไหน มันเจาะผนังให้เราเห็นโลกโดยไม่ต้องออกไปอยู่ในนั้น

หน้าต่างคือการตัดสินใจที่ซับซ้อนที่สุดในสถาปัตยกรรม เพราะมันไม่ได้แค่กำหนดว่าแสงจะเข้ามาเท่าไหร่ มันกำหนดว่าเราจะสัมพันธ์กับโลกภายนอกอย่างไร ในแง่ของ privacy การควบคุม และความรู้สึกของการเป็นส่วนหนึ่งของบริบทรอบข้าง

หน้าต่างในฐานะกรอบ
เมื่อศิลปินวาดภาพทิวทัศน์ เขาเลือกว่าจะตัดโลกตรงไหน มุมไหน มากแค่ไหน หน้าต่างทำแบบเดียวกันนั้นให้กับชีวิตประจำวัน มันไม่ได้แสดงโลกทั้งหมด มันเลือกส่วนหนึ่งของโลกมาให้เราเห็น และการเลือกนั้นคือการออกแบบ

Le Corbusier เข้าใจเรื่องนี้อย่างลึกซึ้ง เขาทดลองกับหน้าต่างในรูปแบบต่างๆ ตลอดชีวิต และสรุปว่าหน้าต่างแนวนอน (fenêtre en longueur) ที่วิ่งยาวตลอดผนังให้ประสบการณ์ของทิวทัศน์ที่แตกต่างจากหน้าต่างแนวตั้งอย่างสิ้นเชิง แนวนอนให้ panorama ที่รู้สึกเหมือนภาพถ่าย ส่วนแนวตั้งให้ความรู้สึกของการมองออกไปเป็นช่วงๆ เหมือนช่องในกำแพง ทั้งสองไม่มีอะไรถูกหรือผิด แต่ให้ประสบการณ์ที่ต่างกันอย่างพื้นฐาน

สองทิศทางของหน้าต่าง
หน้าต่างไม่ได้ทำงานทิศทางเดียว มันเป็นสองทิศทางเสมอ เราใช้มันมองออกไป แต่คนข้างนอกก็ใช้มันมองเข้ามาได้ ความสัมพันธ์นี้ซับซ้อนกว่าที่คิด และมันคือหัวใจของการออกแบบหน้าต่างที่ดี

ในสถาปัตยกรรมญี่ปุ่น มีแนวคิดที่เรียกว่า shoji ผนังกั้นบางที่แสงผ่านได้แต่มองทะลุได้ลางๆ มันสร้างความรู้สึกของความเชื่อมต่อโดยไม่เปิดเผย คุณรู้ว่ามีโลกอยู่ข้างนอก และโลกรู้ว่ามีคุณอยู่ข้างใน แต่ทั้งสองฝ่ายไม่ถูกบังคับให้เห็นกัน มันคือ privacy ในระดับที่ละเอียดอ่อนที่ผ้าม่านหนาๆ หรือกระจกฝ้าแบบตะวันตกไม่สามารถให้ได้

“หน้าต่างไม่ใช่ช่องในผนัง มันคือการตัดสินใจว่าเราจะสัมพันธ์กับโลกภายนอกในระดับใด”

หน้าต่างในสถาปัตยกรรมไทย
สถาปัตยกรรมไทยดั้งเดิมแก้ปัญหาหน้าต่างด้วยวิธีที่ชาญฉลาดมาก แทนที่จะมีหน้าต่างเป็นช่องเจาะในผนังทึบ เรือนไทยหลายหลังมีผนังที่เป็นบานเฟี้ยมที่เปิดได้ทั้งแผง ทำให้ความแตกต่างระหว่าง "ผนัง" และ "หน้าต่าง" แทบไม่มีความหมาย เมื่อเปิดบานออก พื้นที่ภายในและภายนอกกลายเป็นสิ่งเดียวกัน เมื่อปิด บ้านก็ปิดสนิท

ลวดลายฉลุไม้บนบานหน้าต่างและผนังเรือนไทยไม่ใช่แค่การตกแต่ง มันคือระบบกรองแสงและอากาศที่ทำงานตลอด 24 ชั่วโมง แสงที่ผ่านลวดลายฉลุเข้ามาเป็นลายบนพื้นและผนังภายใน เปลี่ยนไปตามมุมของแสงตลอดวัน และอากาศก็ผ่านได้อย่างต่อเนื่องโดยไม่ต้องเปิดบาน นี่คือ passive ventilation ที่สวยงามและทำงานได้จริง

หน้าต่างกับแสงของไทย
ในตอนที่แล้วของซีรีส์วัสดุเราพูดถึงแสงในฐานะ "วัสดุที่ไม่มีน้ำหนัก" หน้าต่างคือเครื่องมือที่สถาปนิกใช้ควบคุมวัสดุนั้น ทิศของหน้าต่างในเมืองไทยมีความสำคัญมากกว่าที่หลายคนคิด

หน้าต่างทิศเหนือให้แสงที่สม่ำเสมอและเย็นที่สุด เพราะไม่มีแดดตรงตลอดทั้งวัน เหมาะสำหรับห้องทำงานหรือ studio ที่ต้องการแสงที่นิ่ง หน้าต่างทิศตะวันออกให้แสงเช้าอ่อนโยนที่น่าตื่นนอนมาก แต่ตกเที่ยงก็หมดแสง หน้าต่างทิศใต้ในไทยให้แดดเกือบตลอดวันในหน้าหนาว และน้อยลงในหน้าฝนเมื่อดวงอาทิตย์อยู่สูง ส่วนทิศตะวันตกคือทิศที่ต้องระวังที่สุดในการออกแบบหน้าต่าง เพราะแดดบ่ายที่รุนแรงและต่ำทำให้ชายคาและบังแดดธรรมดาสู้แสงไม่ได้

หน้าต่างที่หายไปจากอาคารสมัยใหม่
อาคารสำนักงานและคอนโดสมัยใหม่จำนวนมากในกรุงเทพฯ มีผนังกระจกทั้งหลัง ดูเหมือนจะมีหน้าต่างมากที่สุด แต่กลับไม่มีหน้าต่างเลย เพราะผนังกระจกที่เปิดไม่ได้ไม่ใช่หน้าต่าง มันคือผนังโปร่งใสที่ตัดการเชื่อมต่อทางกายภาพกับโลกภายนอกออกไปอย่างสมบูรณ์

คุณมองเห็นฝนตกแต่ไม่ได้ยินเสียงมัน คุณเห็นลมพัดต้นไม้แต่ไม่รู้สึกถึงมัน คุณเห็นเมืองทั้งหมดแต่ไม่ได้กลิ่นของมัน ผนังกระจกทั้งหลังคือการเปลี่ยนประสบการณ์ของการอยู่กับโลกให้กลายเป็นการดูโลกผ่านจอ และนั่นต่างจากการมีหน้าต่างที่ดีอย่างสิ้นเชิง

หน้าต่างที่ดีไม่ได้แค่ให้แสงเข้ามา มันให้ลมเข้ามา ให้เสียงเข้ามาบ้าง ให้กลิ่นของฝนและดินเข้ามา และที่สำคัญที่สุด มันให้ความรู้สึกว่าเราไม่ได้ถูกตัดขาดจากโลกที่เราอยู่ในนั้น ชานเชื่อมเรากับดิน ลานคืนท้องฟ้า ระเบียงให้มุมมอง แต่หน้าต่างที่ดีคือสิ่งที่ทำให้เราจำได้ว่าโลกมีกลิ่น มีเสียง และมีลม ไม่ใช่แค่มีภาพ

Collage Architecture Studio • ซีรีส์ สเปซ | ประสบการณ์ | ถิ่น • ตอนต่อไป: ธรณีประตู เส้นที่เราข้ามเพื่อเข้าสู่ที่อื่น