Almighty Science

THIÊN VĂN HỌC THAY ĐỔI THẾ GIỚI NHƯ THẾ NÀO?

THIÊN VĂN HỌC THAY ĐỔI THẾ GIỚI NHƯ THẾ NÀO?

Tôi đã có nhiều bài viết về vai trò của lĩnh vực này. Vì thế, tất nhiên, hôm nay tôi sẽ không quay lại câu chuyện về việc nhờ các nghiên cứu thiên văn mà ngày nay bạn biết được vị trí của mình trong vũ trụ hay nguồn gốc của chính chúng ta, hoặc là việc bạn đang được dùng truyền hình vệ tinh và định vị GPS nhờ những ứng dụng của nghiên cứu thiên văn.

Tôi sẽ nói vài thứ gần với bạn hơn một chút, mà tôi nghĩ gần như chắc chắn rằng bạn chưa từng nghe tới.

Khó có thể nói rằng cuộc sống của con người là đơn giản hay phức tạp, nhu cầu của chúng ta là cao hay thấp. Mức độ phức tạp trong thói quen sinh hoạt và nhu cầu hàng ngày của con người phụ thuộc chủ yếu vào môi trường và trình độ công nghệ. Không cần nói đâu xa, nếu bạn còn nhớ thì mới khoảng 12 hoặc 15 năm trước, những đoạn clip 480p ở Youtube đã đủ làm bạn hài lòng, 720p khi đó vẫn được gọi là HD và nhìn chúng thật hoàn hảo, còn Devil May Cry 4 thì được coi là một video game có đồ họa tưởng như không thể sống động hơn. Còn bây giờ, khi vào Youtube và muốn xem lại một cảnh phim hay clip ca nhạc nào đó, người ta coi 720p chỉ là ... tạm chấp nhận được. Như vậy, đa số nhu cầu của con người trong xã hội hiện đại vốn không phải có sẵn, mà chúng tự phát sinh, hoặc phát triển thêm theo thời gian. Một số công nghệ được cải tiến không ngừng vì mục tiêu doanh thu của các nhà cung cấp, hiển nhiên. Nhưng bên cạnh đó, cũng có những phát hiện và công nghệ mà bạn đang dùng đã xuất hiện theo một cách khác, đó là khi người ta buộc phải đẩy giới hạn của nhân loại đi xa hơn mọi thứ mà bạn hay các tay đầu cơ công nghệ có thể nghĩ tới trước đó.

Vào nửa cuối thế kỷ trước, các nhà khoa học nhận thấy những thế hệ máy ảnh khi đó không thể chụp được hình ảnh đủ sắc nét của những đối tượng xa xôi và phát ra quá ít bức xạ trên bầu trời. Họ đã tìm cách khắc phục việc đó để cải thiện khả năng ghi hình của các kính thiên văn cũng như những máy ảnh gắn trên các thiết bị được gửi vào không gian. Thế là cảm biến pixel CMOS ra đời, và hiện nó là thứ có rất phổ biến trong các loại máy ảnh mà bạn gặp. Nó cũng đã được ứng dụng trong nội soi và chụp X-quang.

Liên quan tới y học, ngày nay ở nhiều nơi người ta đang sử dụng máy quét tia X năng lượng thấp do NASA phát triển với mục tiêu ban đầu là truy tìm dấu vết của bức xạ tia X từ các thiên thể để ứng dụng vào phẫu thuật ngoại trú hay cho những phẫu thuật nhanh do chấn thương thể thao. Cảm biến nhiệt loại nhỏ ban đầu được phát triển với mục đích kiểm soát nhiệt độ của các dụng cụ thiên văn (vốn rất nhạy với những co giãn cực nhỏ vì nhiệt) giờ đây được dùng trong các bệnh viện để kiểm soát việc sưởi ấm cho trẻ sơ sinh, ... và còn nhiều ứng dụng khác.

Đầu thế kỷ này, với mục tiêu tìm kiếm giải pháp giúp các nhà du hành chống lại chứng loãng xương khi đi vào môi trường trọng lực thấp, NASA đã đầu tư rất nhiều cho việc nghiên cứu các phương án liên quan tới y học và thực phẩm. Một trong những thành tựu của họ là tìm ra một nguồn axit béo omega-3 có sẵn trong tự nhiên. Phát hiện này lập tức được ứng dụng vào lĩnh vực thực phẩm và hiện nay rất phổ biến trong thức ăn dành cho trẻ em. Phải, khi bạn mua cho con bạn những loại sữa hay thực phẩm được người ta quảng cáo rằng có chứa omega-3, đừng quên rằng thứ đó đã ra đời vì ở nơi đâu đó trên thế giới, có những người tính tới chuyện bay tới Sao Hỏa.

Tất nhiên, còn rất nhiều ví dụ khác nữa để cho thấy rằng việc nghiên cứu thiên văn và hướng tới những mục tiêu cách chúng ta tới hàng nghìn hay hàng tỷ năm ánh sáng không chỉ là vì một tương lai xa (đến mức mà theo nhiều người là quá xa để có thể hình dung được), mà chính sự phát triển của thiên văn học đã và đang thúc đẩy sự phát triển của chính môi trường sống.

Khi có đủ thời gian, tôi sẽ xin được đi sâu hơn vào nội dung này cũng như chính những ví dụ trên.

Đặng Vũ Tuấn Sơn

(Thông tin được tham khảo từ một số nguồn gồm: IAU, TCGlobal, Harvard & Smithsonian)

Khóa học thiên văn online với rất nhiều kiến thức bổ ích cho các bạn sẽ lại được tổ chức từ cuối tháng này.

Thông tin chi tiết: https://thienvanvietnam.org/index.php?option=com_content&view=featured&Itemid=354

Đăng ký trực tiếp: https://forms.gle/axPp5gb4ZrUrZCxL9

[Quan điểm giáo dục] TÔI KHÔNG THÍCH "TRẺ CON HÓA" NHỮNG ĐỨA TRẺ

Tôi đã dạy nhiều bạn nhỏ trong những lớp học do VACA tổ chức, ở những lần được mời tới các trường và trung tâm giáo dục, cũng như có vài lần trong quá khứ được người quen nhờ dạy kèm để cải thiện việc học các môn tự nhiên của con em mình. Ngay cả với trẻ chỉ mới bắt đầu học tiểu học, hay thậm chí nhỏ hơn nữa, tôi hiếm khi minh họa bài giảng của mình bằng những hình ảnh hay đoạn video "ngộ nghĩnh" mà người ta ngày nay hay sử dụng cả trên lớp cũng như khi ở nhà. Những thứ đó có thể dùng để dỗ trẻ bớt quấy khóc (khi còn nhỏ) hay nghịch ngợm (khi lớn hơn chút), hoặc thậm chí để giúp trẻ ngủ ngon hơn, tôi hoàn toàn không phản đối điều đó. Nhưng đó không phải cách mà tôi thấy là hợp lý để truyền đạt tri thức về tự nhiên.

Khi tôi còn nhỏ, không hề có những phương pháp giáo dục đề cao sự vỗ về như vậy. Tôi đã xem những bộ phim khoa học về động vật, về các thiên tai, và cả về vũ trụ, được chiếu trên truyền hình từ khi 7, 8 tuổi. Những gì tôi có thể hiểu được qua những thứ mà người ta nói trong những bộ phim khoa học đó có lẽ chỉ giỏi lắm là 20%. Nhưng chỉ 10% của một bộ phim tài liệu khoa học không hề là ít đối với một đứa trẻ, và quan trọng là nó được tiếp nhận với sự hứng thú. Bởi lẽ, bản thân thế giới tự nhiên đẹp nhất khi nó là chính nó chứ không phải khi nó được biến dạng thành những hình thù kỳ quặc và lồng vào đó những phép ví von khiến nó trở nên sai khác.

Khi một đứa trẻ cảm nhận được vẻ đẹp của tự nhiên, nó sẽ tự khắc đam mê và khám phá để mở ra cho mình những chân trời mới của tri thức. Đừng hỏi rằng một đứa trẻ 7 tuổi có hiểu được hết một bộ phim khoa học hay không. Người ta không cần phải có kiến thức chuyên sâu về hội họa thì mới có thể yêu thích một bức tranh đẹp. Một chút yêu thích và một chút tò mò là người ta đã đủ để tìm hiểu xem bức tranh đẹp đó vẽ cái gì, trên chất liệu gì, ... Còn nếu đủ đam mê, một ngày kia người ta sẽ đào sâu vào nó để trở thành một họa sĩ hay một nhà phê bình nghệ thuật. Nhưng đó là câu chuyện của tương lai. Không phải ai thích xem tranh cũng cần phải hoặc có thể trở thành họa sĩ. Và tất nhiên, không phải đứa trẻ nào yêu thích những điều thú vị của tự nhiên cũng sẽ thành một nhà khoa học. Yêu thích tự nhiên và tri thức khoa học đâu phải chỉ dành cho nhà nghiên cứu. Bất cứ hiểu biết nào về thế giới tự nhiên cũng đều làm chúng ta thông minh và hạnh phúc hơn cả (còn nhiều hay ít thì là do cách mà bạn tiếp nhận và sử dụng chúng mà thôi).

Tôi chẳng thấy có gì ngộ nghĩnh và đáng yêu khi ví các hạt nhân hydro như những đứa bé có đủ mắt mũi tươi cười, rồi sau đó nói rằng chúng sẽ lao vào nhau ở vận tốc hàng nghìn km/s để mà làm Mặt Trời sáng lên. Tôi nói với bọn trẻ rằng mọi đồ vật và cả cơ thể chúng ta đều tạo thành từ những thứ nhỏ đến mức không nhìn thấy được gọi là các nguyên tử, trong vũ trụ có rất nhiều một loại nguyên tử tên là hydro mà khi chúng dồn quá nhiều vào một khoảng không chật hẹp thì chúng hợp nhất rồi phát sáng lên, thế là có Mặt Trời. Nói cách khác, bạn có thể đơn giản hóa sự thật để chúng trở nên dễ hiểu, chứ không nên biến nó thành một thứ gì đó khác và lấy cái sự dễ hiểu và gần gũi ra để biện minh cho mình.

Hình ảnh mà tôi đăng kèm nội dung này là một sơ đồ đơn giản về vòng đời của các sao như Mặt Trời và các sao nặng hơn mà tôi đã vẽ để dạy các bạn nhỏ ở một trường tiểu học cách đây vài năm. Tất nhiên, tôi không đi sâu vào bản chất vật lý để làm bọn trẻ đau đầu, mà nói vừa đủ ở mức mà tôi thấy rằng đa số chúng đã hiểu những ý chính sau giờ học. Tương tự như vậy, trong những buổi học gần đây trong lớp học đang tổ chức, tôi cũng cho các bạn nhỏ xem một vài đoạn phim về sự hình thành của Trái Đất hay sự tuyệt chủng của các loài khủng long một cách rất chân thực, chỉ thêm phần thuyết minh chi tiết của cá nhân tôi, và phản hồi sau khi xem của các bé cho thấy mức độ hứng thú và nắm được kiến thức là rất cao.

Tất nhiên, nhiều người có thể có quan điểm giáo dục khác với tôi. Nhưng từ góc nhìn và trải nghiệm của mình - như một đứa trẻ nhiều năm trước, và như một người thầy của hiện tại - thì tôi chắc chắn vào cách thức của mình.

Đặng Vũ Tuấn Sơn